Destpêk
Peymana Lozanê, ku ji îmzekirina wê ya di 24ê Tîrmeha 1923an de zêdetirî sedsalek derbas bûye, hîn jî stûna damezrîner a nîzama hiqûqî û axî ya Komara Tirkiyeyê ye. Digel vê yekê, Beşa III. ya Peymanê ya bi sernavê «Parastina Hindikahiyan», îro ji aliyê hin derdorên siyasî û rewşenbîrî ve dibe mijara nîqaşên doktrînal ên germ û ji-nû-ve-şiroveyan. Ev xwendinên hemdem, hin hukman bi awayekî ji metnê qutkirî digirin dest û pir caran hewl didin ku mafên zimanî û çandî li ser civakên misilman ên wekî Kurd, Ereb an Çerkezan jî bên berfirehkirin (teşmîlkirin).
Lê belê ev nêzîkatî bi rastiyeke hiqûqî û dîrokî ya neveger re rû bi rû dimîne. Di dema danûstandinên salên 1922-1923an de, heyeta tirk a bi serokatiya Îsmet Înonuyê, modela peymanên hindikahiyan ên ewropî yên li ser bingeha nijad an zimanî bi zimanekî teqez red kir; sepandina yekreng a Şerîetê li ser hemû bawermendan û têgeha yekîtiya Ûmmetê parast. Di encamê de, Dewletên Hevpeyman, wekî ku arşîvên konferansê jî bê nîqaş derdixin holê, bi awayekî fermî dev ji têxistina hindikahiyên misilman a nav çarçoveya parastina navneteweyî berdan[1].
Di vê çarçoveyê de, analîza xebatên amadekariyê û avahiya metnî ya peymanê —bi taybetî prensîba mutekabiliyeta olî (têkiliya dualî ya hevbeşiyê)— heta çi radeyê rê dide ku li hember şiroveyên anakronîk ên îroyîn rastiya hiqûqî ya Beşa III. bê derxistin holê?
Ji bo bersivandina vê pirsê, ev xebat dê pêşî garantiya gerdûnî (giştî-hemûgir) û bi tevahî axî, ya ku ji beşên din ên metnê vediqete û tenê di fiqreya 1emîn a xala 38an de cih digire, derxe holê (I). Di beşa duyemîn de, dê taybetmendiya bi teqezî olî (cemaetî) ya xalên ji 39an heta 44an, ku sepandina wan tenê bi hindikahiyên ne-misilman ve hatiye sînordarkirin, analîz bike (II). Di dawiyê de, dê ronî bike ka rêgeza mutekabiliyeta bêkêmasî ya xala 45an çawa çarçoveya olî ya taybet a ku danûstandvanên Lozanê armanc kiribûn, bi awayekî teqez piştrast dike (III).
Beşa I — Çarçoveya Gerdûnî û Axî ya Fiqreya 1emîn a Xala 38an: Xaleke Giştî ya Mafên Mirovan
A. Qutbûneke Watayî ya Mezin: Ji Têgeha «Hindikahî» ber bi Têgeha «Rûniştevan» ve
Ji bo têgihiştina taybetiya fiqreya 1emîn a xala 38an a Peymana Lozanê, divê formûlasyona zimanî ya di metna fermî de bi hûrbînî bê analîzkirin. Metn wiha dibêje:
«Hikûmeta Tirkiyeyê pabend dibe ku jiyan û azadiya hemû kesên li Tirkiyeyê rûdinin (rûniştevanan), bêyî cudahiya zayîn, tebeatî, ziman, nijad an olê, bi tevahî û bêkêmasî biparêze…»
Hilbijartina peyva «rûniştevan» (habitants) xwedî girîngiyeke hiqûqî ya bingehîn e. Berevajî hukmên paşê yên ku qada sepandinê ya Beşa III. bi «hindikahiyên ne-misilman» an «tebeayên tirk» ve sînordar dikin, fiqreya 1emîn a xala 38an ji her cure krîterên neteweyî, etnîkî an olî rizgar dibe. Di hiqûqa giştî ya navneteweyî de têgeha «rûniştevan» desthilateke bi tevahî axî (terîtoryal) îfade dike. Ev xal statuyeke komê naafirîne; li ser Dewleta Tirk erkeke giştî ya nîzama giştî datîne, ku divê li hember her kesê rasteqîn ê li ser axa wê pê tevbigere.
B. Piştrastkirin bi Protokolan: Derveyîhiştina Mafên Kolektîf ên Misilmanan
Vekolîna xebatên amadekariyê yên Konferansa Lozanê vê şiroveya teng piştrast dike. Di dema nîqaşên Komîsyona Pirsgirêkên Ax û Hindikahiyan de, delegeyên Hevpeyman (bi taybetî Îngilîzan), rewşa nifûsa misilman a ne-tirk a wekî Ereb, Kurd û Çerkezan bi eşkereyî anîn ziman. Piştî ku heyeta danûstandinê ya Enqereyê dayîna statuya hindikahiyê ji van koman re wekî destwerdanek û gefeke parçebûnê dît û bi teqezî red kir, li hevkirineke bi tevahî ferdî hat gihîştin.
Protokol nîşan didin ku Tirkiyeyê fiqreya 1emîn a xala 38an tam ji ber vê yekê qebûl kir ku tu mafên kolektîf, çandî an zimanî nedida hindikahiyên misilman. Heyeta tirk ev nifûs wekî parçeyên nayên veqetandin ên Ûmmetê, ku di bin hiqûqa îslamî de bi awayekî yekreng tê birêvebirin, didîtin. Bi qebûlkirina parastina «jiyan» û «azadiya» hemû rûniştevanan, Tirkiyeyê ji Kurdan an Ereban re tu îmtiyaz an mafên hindikahiyê nas nedikirin; tenê soz dida ku li gorî standardên bingehîn ên hiqûqa dewletan tevbigere, yên ku bêyî cudahî li ser misilmanan (tirk bin an nebin), ne-misilmanan û biyaniyan tên sepandin.
Beşa II — Taybetmendiya Bi Tevahî Olî/Mezhebî ya Xalên 39an heta 44an: Derveyîhiştina Hindikahiyên Zimanî û Etnîkî yên Misilman
Ji bo têgihiştina çarçoveya rastîn a xala 39an, divê pêşî wateya biwêja «tebeayên tirk» bê zelalkirin. Ji aliyê tam hiqûqî ve, têgeha «tebea» (hemwelatî) wê girêdana tabiyet û hemwelatîbûnê îfade dike, ya ku kesekî bi dewleteke serwer ve girê dide. Di çarçoveya sala 1923an de, vê formûla bi tevahî teknîkî erka hemûgirtina tevahiya wê nifûsê didît, ya ku bêyî cudahiya nijad an olê ketibû bin serweriya Dewleta nû ya Enqereyê. Digel vê, bikaranîna vê têgeha gerdûnî îro dibe sedema tevliheviyeke watayî: xwendineke rût a ku metnê ji çarçoveya wê ya dîrokî diqetîne, mêldar e ku hukmên xala 39an li ser hemû hemwelatiyên Komarê berfireh bike. Lê belê analîza xebatên amadekariyê bi eşkereyî derdixe holê ku, her çend biwêj bi awayê fermî her «tebeayekî tirk» armanc bike jî, niyeta nivîskarên metnê ew bû ku sepandina pratîk a van garantiyên taybet tenê bi tebeayên endamên hindikahiyên ne-misilman ve bê sînordarkirin.
A. Bêderbasbûna Krîtera Olî di Avahiya Struktural a Beşa III. de
Dema ku fiqreya 1emîn a xala 38an kevirekî bingehîn ê giştî datîne, xalên paşê (39an heta 44an) çarçoveya hiqûqî tavilê dadixin ser krîterekê tenê: ola ne-misilman. Fiqreya 1emîn a xala 39an, bi gotina «Tebeayên tirk ên endamên hindikahiyên ne-misilman dê ji heman mafên medenî û siyasî yên misilmanan sûd werbigirin», kevirê bingehîn ê vê yekê datîne.
Ev formûlasyona metnî xêzeke veqetandinê ya dualî û bi tevahî girtî diafirîne. Li aliyekî «misilman» —ku ji aliyê danûstandvanên Enqereyê ve wekî blokeke neteweyî û olî ya homojen dihatin dîtin—, li aliyê din jî «hindikahiyên ne-misilman» cih digirin. Ji ber vê yekê, her hewldana ku fiqreyên 4emîn û 5emîn ên xala 39an (yên têkildarî bikaranîna azad a «her zimanî») bi awayekî îzolekirî bigire û li ser zimanên ku ji aliyê nifûsa misilman ve tên axaftin (kurdî, erebî an çerkezî) berfireh bike, xeletiyeke şiroveyê ya sîstemîk pêk tîne. Li gorî metoda şirovekirina rast a peymanan, ev fiqre nikarin serbixwe ji fiqreya yekemîn a ku mijarê tenê bi ne-misilmanan ve sînordar dike, bên xwendin.
B. Bingeha Doktrînal a Tirk di Sala 1923an de: Ûmmet û Nebeşbariya Bawermendan
Xebatên amadekariyê yên Konferansa Lozanê bingeha vê avahiya teolojîk-hiqûqî ronî dikin. Di rûniştinên Komîsyona Hindikahiyan de, heyeta tirk a bi serokatiya Riza Nûrê, bersiveke redê ya sîstematîk da hewldanên Hevpeymanan ên anîna parastinê ji bo hindikahiyên «nijadî» an «zimanî». Ji bo Enqereyê, bi xwe têgeha «hindikahiya misilman» ji aliyê hiqûqa giştî ya wê demê ya di meriyetê de, dijberiyeke hiqûqî (tezad) pêk dianî.
Hiqûqnas û dîplomatên tirk li Lozanê bi bîr xistin ku Kurd, Ereb an Çerkez heman baweriya îslamî ya Tirkan parve dikin û ji ber vê yekê di nav Ûmmetê de bi tevahî yekbûyî ne. Di Împaratoriya Osmanî de sîstema Miletê, tenê ji cemaetên olî yên ne-misilman re (Rûm, Ermenî, Cihû) xweserî û statuyeke cuda nas dikir. Tirkiyeyê, ku ev mantiq li Lozanê jî domand, da tomarkirin ku Şerîet û hiqûqa giştî bêyî cudahiya etnîkî li ser hemû misilmanan bi awayekî yekreng tê sepandin. Hevpeyman di vê xalê de bi tevahî teslîm bûn û dev ji fikra parastina taybetmendiyên çandî an zimanî yên misilmanên ne-tirk berdan. Bi vî awayî, biwêja «zimanekî din ji bilî zimanê tirkî» ya di fiqreya 5emîn a xala 39an de, li gorî îradeya hevpar a aliyan, tenê zimanên hindikahiyên olî yên naskirî armanc dikir.
Bi rastî jî, di reşnivîsa Hevpeymanan de (di fiqreya 5emîn a xala 39an de) hatibû pêşbînîkirin ku kes li ber dadgehan hem bi nivîskî hem jî bi devkî xwe îfade bike. Piştî îtiraza danûstandvanên tirk li dijî awayê nivîskî, û piştî ku Venîzelosê got ku ew nikare îtiraz bike ji ber ku prosedurên nivîskî yên bi gelek zimanan li dadgehan dê di belavkirina dadê de bibin astengî, serokê jêr-komîsyonê Montagna bi gotina «xal hat qebûlkirin» derbasî xala din bû.
Beşa III — Xala 45an û Prensîba Mutekabiliyeta Bêkêmasî: Tescîla Çarçoveya Olî ya Dualî
A. Mekanîzmaya Neynikê ya Hiqûqî di navbera Tirkiye û Yewnanistanê de
Xala 45an xala girtinê ya Beşa III. pêk tîne û kilîta wê ya şiroveyê ya dawîn pêşkêş dike. Metn bi eşkereyî wiha dibêje:
«Mafên ku bi hukmên vê Beşê ji hindikahiyên ne-misilman ên Tirkiyeyê re hatine naskirin, ji aliyê Yewnanistanê ve jî ji hindikahiya misilman a li ser axa wê re hatine naskirin.»
Ji aliyê hiqûqa giştî ya navneteweyî ve, ev hukm mekanîzmayeke mutekabiliyetê ya hevdualî û du-alî (sînalagmatîk) ava dike. Xala 45an parastina hindikahiyan ne wekî komeke abstrakt û gerdûnî ya mafên mirovan, lê wekî hevsengiyeke hiqûqî ya hûrbîn di navbera du dewletên serwer de disêwirîne. Peyman paralelîyeke şiklî ya temam diafirîne: qedera ne-misilmanên li Tirkiyeyê (di esasê xwe de Rûmên Stenbolê) ji aliyê struktural û hiqûqî ve bi qedera misilmanên li Yewnanistanê (misilmanên Trakyaya Rojava) ve hatiye girêdan.
B. Delîla Bê Nîqaş a Derveyîhiştina Misilmanên Tirkiyeyê
Têxistina xala 45an a nav metnê ji aliyê danûstandvanên Lozanê ve, delîla metnî ya bê nîqaş e ku hindikahiyên misilman ên Tirkiyeyê (Kurd, Ereb, Çerkez) bi tevahî ji qada sepandinê ya Beşa III. hatine derxistin. Ger niyeta aliyan ew bûya ku misilmanên ne-tirk têxin nav çarçoveya xalên 37an heta 44an, mekanîzmaya mutekabiliyetê ya xala 45an dê rewşeke hiqûqî ya bi tevahî nexebitbar û bêhevseng biafiranda. Yewnanistan dê tenê neçar bimaya ku mafan ji hindikahiya misilman a li ser axa xwe re nas bike, lê Tirkiye dê neçar bimaya ku van mafan ji bi mîlyonan hemwelatiyên xwe yên bi baweriya misilman re dabîn bike.
Xebatên amadekariyê piştrast dikin ku dîplomatan xala 45an tenê wekî peymaneke neynikê ya li ser bingeha krîtera olî sêwirandine. Aliyên îmzekar, ku statuya ne-misilmanên li Tirkiyeyê bi statuya misilmanên li Yewnanistanê ve girê dan, bi awayekî teqez teza heyeta tirk pejirandin: li Tirkiyeyê ji aliyê hiqûqî ve, li hember hindikahiyên olî yên diyarkirî tenê cemaeteke misilman a giştî ya yekane heye. Ji ber vê yekê, xwendinên hemdem ên ku hewl didin daxwazên zimanî an etnîkî yên misilman têxin nav Peymana Lozanê, bi paşguhkirina prensîba sîmetriya olî ya ku bingeha peymanê pêk tîne, mîmariya giştî ya lihevkirina sala 1923an xera dikin.
Encam
Bi kurtî, vekolîna objektîf û metnî ya Beşa III. ya Peymana Lozanê dihêle ku li hember anakronîzmên doktrînal rastiya dîrokî bê vegerandin. Ji bilî fiqreya 1emîn a xala 38an, ku wekî garantiya axî ya asgarî ya jiyan û azadiyê ji bo her mirovî hatiye sêwirandin, peymana sala 1923an belgeyeke bi teqezî xwedî taybetmendiyeke olî (cemaetî) ye. Danûstandvanan, bi piştbestina li têgeha Ûmmetê û bi kilîtkirina metnê bi rêgeza mutekabiliyetê ya xala 45an, hindikahiyên misilman bi zanebûn ji sûdwergirtina ji van xalan bêpar hiştin. Îro îdiakirina berevajiya vê yekê, ji xwendineke derveyî çarçoveyê pêk tê, ku ji îradeya rastîn a aliyan a di dema îmzekirina peymanê de qut e.
[1] Ev xebat, rasterast, li ser vekolîn û lêgerîna protokolên çardeh rûniştinên fermî yên Jêr-Komîsyona Hindikahiyan, a ku di nav Komîsyona Pirsgirêkên Ax û Hindikahiyan de hatibû damezrandin, di dema Konferansa Lozanê (1922-1923) de, ava dibe.
Şeyhmus Özdemir — Lîsansa hiqûqa Swîsreyê (Licencié en droit suisse)
Lozan, 24ê Tîrmeha 2026an